Türkiye’de insanlar dinle bağlarını koparıyor mu?

Türk tipi sekülerleşme: Din çözülmüyor, esniyor

Türkiye’de dindarlık tartışmaları hep büyük laflarla yapılır. “Toplum sekülerleşiyor mu?”, “Dindarlık artıyor mu?”, “Gençler dinden uzaklaşıyor mu?”

Türkiye Genel Sosyal Saha Araştırması kapsamında, Marmara Üniversitesi’nden Zübeyir Nişancı ve Hüseyin Sağlam tarafından yapılan ve İSAR Yayınları tarafından yayımlanan Türkiye’de İnanç ve Dindarlık araştırması, bu tartışmaları biraz daha sakin bir zemine çekiyor.

Çünkü ideolojik sloganlar yerine, insanların gerçekten ne yaptığını gösteriyor.

Ve ortaya çıkan tablo aslında çok tanıdık: Türkiye ne tam sekülerleşiyor, ne de eskisi gibi dindar kalıyor.

Araştırmanın en temel çerçevesi de bunu doğruluyor: Türkiye’de toplumun yüzde 94’ü Allah’a inandığını söylüyor, buna karşılık kendisini “dindar” ya da “çok dindar” olarak tanımlayanların oranı yüzde 67’de kalıyor. Ateizm ve deizm gibi inançsızlık eğilimleri ise yüzde 4 seviyesinde.

Araştırmanın en net bulgularından biri şu:

Türkiye’de din hâlâ güçlü. Ama bu inanç, aynı ölçüde güçlü bir ibadet pratiğine dönüşmüyor.

Mesela oruç.

Araştırmaya göre toplumun %76’sı “her zaman” ya da “sık sık” oruç tuttuğunu söylüyor

Bu, çok yüksek bir oran. Ama aynı yaygınlığı namazda görmüyoruz. Beş vakit namazı düzenli kılanların oranı yüzde 40’ta kalırken, hiç ya da nadiren kılanların oranı yüzde 36.

Bu bize şunu söylüyor: İnsanlar dinle bağlarını koparmıyor. Ama o bağı kendi hayatlarına göre yeniden kuruyorlar.

Ama aynı veriler başka bir gerçeği daha gösteriyor: Türkiye’de ibadet oranları hâlâ dünya ortalamalarıyla karşılaştırıldığında yüksek. Modernleşmeye rağmen din kamusal ve bireysel hayatta güçlü biçimde varlığını sürdürüyor.

Yani mesele sadece “zayıflama” değil; aynı zamanda bir dayanıklılık hikâyesi.

Araştırmanın ilginç bir bulgusu da şu: Kadınlar, erkeklere göre daha düzenli oruç tutuyor. Kadınlarda oran %81, erkeklerde %71

Aynı fark namazda da görülüyor: Kadınların yüzde 49’u düzenli namaz kılarken bu oran erkeklerde yüzde 32.

Bu, klasik “kadınlar daha dindardır” cümlesinden daha incelikli bir tabloya işaret ediyor.

Mesele inanç değil, disiplin ve süreklilik.

Türkiye’de erkek dindarlığı daha parçalı, kadın dindarlığı daha istikrarlı.

Araştırma bir başka şeyi daha doğruluyor: Türkiye’de dindarlık hâlâ coğrafyaya göre değişiyor.

İç ve Doğu Anadolu’da ortalamalar daha yüksek, kıyı bölgelerinde daha düşük

Doğu Karadeniz, Kuzeydoğu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri ortalamanın üzerinde yer alırken; Ege, Marmara ve Akdeniz bölgelerinde daha düşük oranlar görülüyor.

Ama bu fark artık eski Türkiye’deki kadar keskin değil.

Yani Türkiye iki ayrı dünya değil artık. Aynı dünyanın farklı tonları.

Kır-kent farkı da benzer bir tablo sunuyor: Kırsalda düzenli namaz oranı yüzde 44 iken, büyük şehirlerde bu oran yüzde 40’a düşüyor.

Bu farkın görece sınırlı kalması da dikkat çekici. Modernleşme ve şehirleşmenin dindarlığı keskin biçimde aşındırdığı klasik tez burada tam karşılığını bulmuyor.

Şehir hayatı dini zayıflatmaktan çok, onu yeniden biçimlendiriyor.

Yani mesele köyde dindar olup şehirde sekülerleşmek değil; şehirde farklı bir dindarlık üretmek. Bu da Türkiye’de dinin sadece mekana bağlı bir pratik olmadığını, değişen hayat koşullarına uyum sağlayabilen esnek bir yapı olduğunu gösteriyor.

Araştırma dindarlığı sadece “inanıyor musun?” diye ölçmüyor. “Ne yapıyorsun?” diye soruyor.

Ve burada kritik bir ayrım ortaya çıkıyor: İnanç hala çok güçlü. Dini pratik keyfi. Kimlik ise hepsinden baskın.

Türkiye’de din, bir aidiyet olarak sürüyor. Ama bir hayat disiplini olarak yeniden tanımlanıyor.

Şehre ve modern hayata göre adapte oluyor

Bu tabloya bakıp “Türkiye sekülerleşiyor” demek kolay. Ama eksik.

Çünkü insanlar dinden çıkmıyor. Dini yeniden yorumluyor.

Bu, klasik sekülerleşme değil. Bu, Türk usulü bir sekülerleşme.

Türkiye’de din, modernleşme karşısında çözülmüş değil. Aksine, biçim değiştirerek varlığını koruyan, hatta birçok Batı toplumuna kıyasla daha dayanıklı bir yapı sergiliyor.

Dindarlık bu dayanaklılığı dinin uzun onyıllar boyunca devletin katı laiklik politikalarına karşı siyasi bir direniş kimliği haline gelmesine borçlu olabilir. 

Yani devletin dayattığı laiklik, dinin modernleşme karşısındaki direncini artırdı.

Bu baskı azaldıkça dinin direnci azaldı.

Bu tabloyu AK Parti döneminden bağımsız okumak mümkün değil.

2000’ler boyunca Türkiye’de dindarlık sadece bir inanç değil, aynı zamanda bir siyasal kimlik haline geldi. Ama bugün geldiğimiz noktada bu siyasal anlam aşınıyor. Dindarlık da normalleşti.Artık: Bir direnç dili değil. Bir çoğunluk refleksi bile değil. Daha çok kişisel bir tercih alanı. Bu yüzden bugün genç bir muhafazakâr için dindarlık, eskisi kadar “politik” bir şey değil.

Peki, gençler dinden uzaklaşıyor mu?

Bu araştırma bize daha ince bir cevap veriyor: Gençler dinden çıkmıyor. Ama dini merkezden çıkarıyor. Kimlik olarak Müslüman kalıyor. Ama hayatını din belirlemiyor.

Veriler bunu da destekliyor: 65 yaş üstünde kendini dindar olarak tanımlayanların oranı yüzde 73 iken, 18-24 yaş grubunda bu oran yüzde 57’ye düşüyor. Gençlerde “ne dindar ne değil” diyenlerin oranı ise yüzde 31’e çıkıyor. Eğitim seviyesi yükseldikçe de benzer bir eğilim görülüyor; lisansüstü eğitim grubunda dindarlık oranı yüzde 43’e kadar geriliyor.

Ama bu da hala çok yüksek bir oran. 

Araştırmanın belki de en önemli sonucu şu:

Türkiye’de dindarlık “açık büfe” hale gelmiş durumda. Din artık bir sistem değil,bir kaynak havuzu. İnsanlar o havuzdan kendilerine uygun olanı alıyor.

Bu tabloyu “sekülerleşme” diye okumak kolay ama yanlış. Bu klasik Batı tipi sekülerleşme değil. Bu, Türkiye’ye özgü bir şey: Dinin çözülmesi değil, esnemesi.

AK Parti döneminin sonunda Türkiye daha dindar olmadı. Ama daha rahat dindar oldu.

Bu yüzden insanlar dini daha özgür yaşıyor. Ama aynı zamanda daha gevşek yaşıyor.

Araştırma aynı zamanda din-devlet ilişkilerinde de dikkat çekici bir tablo sunuyor: Katılımcıların yüzde 84’ü laik bir ülkede dinin rahat yaşanabileceğini düşünürken, yüzde 82’si din ve siyasetin ayrı tutulması gerektiğini, yüzde 78’i ise dinin oy tercihlerini etkilememesi gerektiğini söylüyor. Buna karşılık yüzde 56 anayasanın Kur’an’la çelişmemesi gerektiğini, yüzde 48 ise medeni hukukun İslam’a uygun olması gerektiğini savunuyor.

Bu tablo ilk bakışta bir çelişki gibi görünebilir. Ama aslında Türkiye’deki din algısının iki katmanlı yapısını gösteriyor.

Toplum, devletin din üzerinde tahakküm kurmasına mesafeli. Siyasetin dini belirlemesini istemiyor. Ama aynı zamanda bireyler, kendi değer dünyalarının kamusal ve hukuki alanda tamamen dışlanmasına da razı değil.

Yani devlet için laiklik talep edilirken, bireysel beklentilerde aynı ölçüde katı bir laiklik yok.

Bu, Türkiye’ye özgü bir denge arayışı: Devletin seküler kalması isteniyor ama toplumun dini referansları da görünmez kılınmak istenmiyor.

Başka bir deyişle, Türkiye’de laiklik bir ideolojik saflaşma değil; daha çok devletin sınırlarını çizmekle ilgili. Bireyler ise o sınırların içinde kendi dini referanslarını korumak istiyor.

Türkiye’de din, hem sert laiklik politikalarına hem hızlı modernleşmeye hem de uzun süreli dindar bir siyasi iktidar deneyimine rağmen çözülmüş değil.

Aksine, bu farklı dönemlerin her birine uyum sağlayarak varlığını korumuş, biçim değiştirerek kendini yeniden üretmiş.

Bu yüzden Türkiye’de dinin hikâyesi bir zayıflama hikâyesi değil; bir dayanıklılık ve adaptasyon hikâyesi.

Türkiye’de insanlar dinden uzaklaşmıyor.

Ama dine olan mesafeyi kendileri ayarlıyor.

Yıldıray Oğur / Karar

Diyanet Duyurular Sayfamız için TIKLAYINIZ

Diyanetliler Platformu  Grup sayfamıza katılmak için >>> TIKLAYINIZ

Dini Haberler Grup sayfamıza katılmak için >>> TIKLAYINIZ